Okręg Północny we Francji

• obejmuje: aglomerację Lille-Roubaix-Tourcoing oraz miejscowości przyległe
• utworzony na bazie: węgla kamiennego oraz lnu
• główne gałęzie przemysłu: przemysł wydobywczy, metalurgiczny, elektromaszynowy – metalowy i maszynowy (maszyn włókienniczych oraz górniczych), włókienniczy, chemiczny (w tym petrochemiczny, farmaceutyczny, włókien syntetycznych), spożywczy

Okręg Nadrenii Północnej-Westfalii w Niemczech

• największy okręg przemysłowy Europy
• obejmuje: Essen, Duisburg, Oberhausen, Dortmund, Bochum, Düsseldorf, Kolonię, Wesseling, Leverkusen, Gelsenkirchen
• utworzony na bazie: węgla kamiennego, brunatnego, cynku i ołowiu oraz soli kamiennej
• główne gałęzie przemysłu: hutnictwo żelaza (żelazo sprowadzane z Siegen) metali nieżelaznych, elektromaszynowy (maszyny dla górnictwa, hutnictwa, taboru kolejowego, zbrojenia, elektrotechniczny, elektroniczny, precyzyjny), chemiczny (głównie petrochemiczny, farmaceutyczny)

Górnośląski Okręg Przemysłowy

• obejmuje: Katowice, Gliwice, Dąbrowę Górniczą, Chorzów, Tarnowskie Góry, Jaworzno i inne
• utworzony na bazie: węgla kamiennego i rud cynku i ołowiu
• główne gałęzie przemysłu: hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych, elektromaszynowy (metalowy, obrabiarkowy, zbrojeniowy, środków transportu, kabli, silników elektrycznych), lekki, spożywczy, mineralny (materiałów budowlanych)

Zagłębie Donieckie na Ukrainie

• obejmuje: Donieck, Jenkijewo, Kramatorsk, Charków, Gorłówkę, Słowiańsk, Pierwomajsk, Szachty
• utworzony na bazie: rtęci, soli kamiennej, węgla koksującego i antracytu
• główne gałęzie przemysłu: hutnictwo żelaza (żelazo sprowadzane z Krzywego Rogu) i metali nieżelaznych, chemiczny (produkcja nawozów azotowych i sody), elektromaszynowy (produkcja urządzeń dla hutnictwa i górnictwa, taboru kolejowego, obrabiarek, maszyn budowlanych, czołgów i traktorów), lekki, spożywczy

Zdjęcie satelitarne Sycylii z dymiącą Etną

Żubr

 Osobny artykuł: Państwa Europy.

Polityczny podział Europy zmieniał się wielokrotnie w ciągu wieków. Także w wieku XX następowały w tym zakresie kilkukrotnie zmiany; największe ich nasilenie nastąpiło w latach 1918-1920, 1939-1945 oraz 1989-1992. Obecnie w Europie w całości lub częściowo leży 46 państw oraz 2 państwa de facto niepodległe. Od 1989 liczba ta wzrosła o 14.

Państwa niepodległe
Państwo	Powierzchnia (w tys. km²)	Ludność (w tys.) (2008 r.)	Stolica
Albania	28,7	3620	Tirana
Andora	0,468	83	Andora La Vella
Austria	83,9	8206	Wiedeń
Belgia	30,5	10 404	Bruksela
Białoruś	207,6	9686	Mińsk
Bośnia i Hercegowina	51,2	4590	Sarajewo
Bułgaria	110,9	7263	Sofia
Chorwacja	56,5	4492	Zagrzeb
Czarnogóra	14,0	678	Podgorica
Czechy	78,9	10 221	Praga
Dania	43,1	5485	Kopenhaga
Estonia	45,2	1308	Tallinn
Finlandia	338,1	5245	Helsinki
Francja	547,0	62 151	Paryż
Grecja1)	131,9	10 723	Ateny
Hiszpania2)	504,8	40 491	Madryt
Holandia	41,5	16 645	Amsterdam3)
Irlandia	70,3	4156	Dublin
Islandia	103,0	304	Reykjavik
Kazachstan4) (tylko część europejska)	370,4	1 300	Astana
Liechtenstein	0,2	34	Vaduz
Litwa	65,3	3565	Wilno
Luksemburg	2,6	486	Luksemburg
Łotwa	64,6	2245	Ryga
Macedonia	25,3	2061	Skopje
Malta	0,316	404	Valletta
Mołdawia5)	33,8	4324	Kiszyniów
Monako	0,002	33	Monako
Niemcy	357,0	82 370	Berlin
Norwegia	323,8	4644	Oslo
Polska	312,7	38 501	Warszawa
Portugalia6)	92,4	10 677	Lizbona
Rosja7) (tylko część europejska)	4.425,4	103 200	Moskwa
Rumunia	237,5	22 247	Bukareszt
San Marino	0,061	30	San Marino
Serbia8)	88,9	10 179	Belgrad
Słowacja	48,8	5455	Bratysława
Słowenia	20,3	2007	Lublana
Szwajcaria	41,3	7582	Berno
Szwecja	450,0	9045	Sztokholm
Turcja9) (tylko część europejska)	23,6	12 500	Ankara
Ukraina	603,7	45 994	Kijów
Watykan	0,0004	0,8	Watykan
Węgry	93,0	9931	Budapeszt
Wielka Brytania	244,8	60 944	Londyn
Włochy	301,2	58 145	Rzym

Państwa de facto niepodległe
Terytorium	Powierzchnia (w tys. km²)	Ludność (w tys.)	Stolica	Status
Kosowo	10,9	2100	Prisztina	Państwo częściowo uznane na arenie międzynarodowej, pod protektoratem ONZ, według prawa międzynarodowego część Serbii.
Naddniestrze	4,1	555,5	Tyraspol	Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej, de facto kontrolujące swoje terytorium, według prawa międzynarodowego część Mołdawii.

Terytoria autonomiczne i zależne
Terytorium	Powierzchnia (w tys. km²)	Ludność (w tys.) (2005 r.)	Ośrodek administracyjny	Status
Gibraltar	0,006	28	nie posiada	terytorium zamorskie Wlk. Brytanii
Guernsey	0,08	65	Saint Peter Port	dependencje Korony brytyjskiej
Jan Mayen	0,4	0	brak	część Norwegii
Jersey	0,12	90	Saint Helier	dependencje Korony brytyjskiej
Svalbard	62,0	2	Longyearbyen	autonomiczna część Norwegii
Wyspa Man	0,6	76	Douglas	dependencja Korony brytyjskiej
Wyspy Owcze	1,4	48	Thorshavn	autonomiczna część Danii

1) Wraz ze wschodnim skrawkiem kraju leżącym w Azji
2) Wraz z Wyspami Kanaryjskimi i posiadłościami afrykańskimi
3) Siedzibą rządu jest Haga
4) Wraz z częścią azjatycką – 2717,3 tys. km² i 14 758 tys. mieszkańców
5) Wraz z Naddniestrzem, de facto niepodległym
6) Wraz z Maderą i Azorami
7) Wraz z częścią azjatycką – 17 075,4 tys. km². i 144 003 mieszkańców
8) Wraz z Kosowem, de facto niepodległym
9) Wraz z częścią azjatycką – 779,4 tys. km². i 70 780 tys. mieszkańców

Niekiedy w ślad za koncepcjami obowiązującymi w krajach anglosaskich za częściowo leżące na kontynencie europejskim uważa się też Gruzję i Azerbejdżan, a czasem nawet Armenię. Wobec przyjętej w nauce polskiej granicy między Europą a Azją zaliczanie tych krajów do państw Europy w rozumieniu geograficznym jest nieuzasadnione.

Zaliczanie Cypru do państw europejskich jest z geograficznego punktu widzenia całkowitym błędem. Żadna koncepcja przebiegu granicy Europa-Azja nie lokuje tej wyspy po stronie europejskiej, a mówienie o Cyprze jako kraju europejskim może być uzasadnione nie względami geograficznymi, lecz politycznymi, tj. przynależnością tego kraju do Unii Europejskiej.

Struktury polityczne

Wielkie regiony Europy, wg klasyfikacji statystycznej ONZ:

     Europa Północna (np. Szwecja, Estonia, Litwa),

     Europa Wschodnia (np. Polska, Ukraina, Rosja),

     Europa Zachodnia (np. Niemcy, Francja, Holandia),

     Europa Południowa (np. Włochy, Hiszpania, Portugalia).

Największą strukturą polityczną na terenie Europy jest Unia Europejska, którą tworzy 27 państw (26 krajów europejskich oraz Cypr).

 Osobny artykuł: Unia Europejska.

Prawie wszystkie kraje europejskie są członkami Rady Europy.

 Osobny artykuł: Rada Europy.

Europa jest trzecią najludniejszą częścią świata z 712 milionami mieszkańców (2006), po Azji i Afryce. Udział Europejczyków w światowej populacji systematycznie się zmniejsza – w 2006 r. zaledwie 10,8%, podczas gdy od epoki odkryć geograficznych do lat 60. XX w. udział ten wynosił ok. 20% (maksimum – blisko 25% w 1900 r.).

Obecnie liczba ludności Europy zaczyna się zmniejszać. Zmiany liczby ludności kontynentu pokazuje tabela obok.

Gęstość zaludnienia

Średnia gęstość zaludnienia w Europie (bez europejskiej części Rosji) to 64 os./km², zaś wliczając europejską część Rosji – 32 os./km². Największa gęstość zaludnienia występuje w Monako (16 718 os./km²), Gibraltarze (4500 os./km²), a także na wyspach: Malcie (1 261 os./km²) i Wyspach Normandzkich (774 os./km²). Spośród dużych krajów europejskich największą gęstość zaludnienia posiadają Holandia i Belgia i jest to odpowiednio 382 i 342 os./km². Najmniejsza gęstość zaludnienia występuje na norweskich wyspach Svalbard (0,05 os./km²), a z niepodległych krajów – na Islandii (poniżej 3 os./km²), a także w Norwegii i Finlandii.

Od lat 90. przyrost naturalny w Europie jest niski, w 2004 r. wynosił średnio ok. 2‰, przy czym w 18 państwach ujemny – najniższy na Ukrainie (−5,9‰), w Rosji, na Łotwie i w Bułgarii. Najwyższy przyrost naturalny występuje w Albanii (10‰) i Irlandii (6,6‰).

Średnia długość życia wynosi 78 lat.

Ludność miejska stanowi 73% populacji.

Grupy etniczne i narodowości

Europę zamieszkuje kilkaset grup etnicznych i narodów, których świadomość tożsamości etnicznej ukształtowała się w Europie, na terenie obecnie przez nie zamieszkiwanym. W znacznej większości należą do rodziny ludów indoeuropejskich. Poza nią jako rdzenne (lecz znacznie mniejsze) zalicza się rodzinę uralską, ałtajską oraz Basków.

• Alandczycy
• Albańczycy
• Alzatczycy
• Anglicy
• Arboresze
• Arumuni (Wołosi)
• Arwanici
• Austriacy
• Baskowie
• Baszkirzy
• Biesiermianie
• Białorusini
• Bojkowie
• Bośniacy
• Bretończycy
• Bułgarzy
• Buniewcy
• Chorwaci
• Czangowie
• Czarnogórcy
• Czesi
• Czuwasze
• Dolinianie
• Dolnołużyczanie
• Duńczycy
• Egipcjanie Bałkańscy
• Estończycy
• Farerowie
• Finowie
• Flamandowie
• Francuzi
• Friulowie
• Fryzowie
• Gagauzi
• Galisyjczycy
• Gelowie
• Gorani
• Górnołużyczanie
• Grecy
• Hiszpanie
• Holendrzy
• Huculi
• Ingrianie
• Irlandczycy
• Islandczycy
• Istrorumuni
• Italogrecy
• Iżorowie
• Jazygowie
• Kałmucy
• Karaimi
• Karpatorusini
• Kaszubi
• Karelowie
• Katalończycy
• Kereszeni
• Komiacy (Komi-Zyrianie)
• Komi-Jaźwińcy
• Komi-Permiacy
• Kornwalijczycy
• Korsykanie
• Ladynowie
• Lapończycy (Saamowie)
• Litwini
• Liwowie
• Lotaryńczycy
• Luksemburczycy
• Łatgalowie
• Łemkowie
• Łotysze
• Macedończycy
• Maltańczycy
• Manxowie
• Maryjczycy
• Mazurzy
• Meglenorumuni
• Mołdawianie
• Monegaskowie
• Morawianie
• Mordwini-Moksza
• Mordwini-Erzja
• Nagajbacy
• Niemcy
• Nieńcy
• mieszkańcy Wysp Normandzkich
• Norwegowie
• Polacy
• Poleszucy
• Pomacy
• Pomorcy
• Portugalczycy
• Prowansalczycy
• Retoromanie
• Romanie
• Rosjanie
• Rumuni
• Rusini
• Sanmaryńczycy
• Sardyńczycy
• Serbowie
• Setowie
• Słowacy
• Słoweńcy
• Szeklerzy
• Szokszowie
• Szkoci
• Szwajcarzy
• Szwedzi
• Ślązacy
• Tatarzy
• Tatarzy Krymscy
• Tyrolczycy
• Udmurci
• Ukraińcy
• Walijczycy
• Walonowie
• Warmiacy
• Wepsowie
• Węgrzy
• Włosi
• Wotowie
• Żmudzini

Języki

Zdecydowana większość ludności Europy (ok. 93%) posługuje się językami z rodziny indoeuropejskiej. W tej rodzinie najliczniej używane są języki słowiańskie (m.in. rosyjski, polski i ukraiński), germańskie (zwłaszcza niemiecki i angielski) oraz romańskie (np. francuski, włoski i hiszpański). Pozostałe grupy języków indoeuropejskich używane są przez znacznie mniejsze populacje. Taką małą grupą są języki bałtyckie w których skład wchodzi język litewski i łotewski.

Poza językami indoeuropejskimi na terenie kontynentu istnieje kilkunastomilionowa grupa ludzi mówiąca językami ugrofińskimi (głównie węgierskim, estońskim oraz fińskim) i kilkumilionowa używająca języków z grupy tureckiej (zwłaszcza tureckiego i tatarskiego).

 Osobny artykuł: Języki w Europie.

Religie

Dominujące wyznania

     Protestantyzm

     Prawosławie

     Katolicyzm

     Islam sunnicki

     Islam szyicki

Na wykształcenie się obecnej kultury kontynentu największy wpływ wywarło chrześcijaństwo. Było ono religią państwową we wszystkich krajach europejskich (poza tymi, które dostały się pod panowanie państw muzułmańskich) od średniowiecza, aż do początku XIX w., kiedy to rozpoczął się proces oddzielania kościoła od państwa. Mimo to jeszcze dziś w niektórych krajach istnieje oficjalnie religia państwowa, i jest nią: katolicyzm (w Liechtensteinie, na Malcie, w Monako i Watykanie), prawosławie (w Grecji) oraz luteranizm (w Danii, Islandii i Norwegii). Niektóre państwa w konstytucjach posiadają zapis o świeckim charakterze (Portugalia, Hiszpania, Francja, Rumunia i Turcja). W rzeczywistości nie ma większych różnic prawnych w zakresie wolności wyznania pomiędzy państwami w których jakieś wyznanie posiada status oficjalny, a innymi, deklarującymi laickość oraz tymi, w których brak religii państwowej.

Chrześcijaństwo

Bazylika Św. Piotra w Watykanie

Około 70-75% mieszkańców Europy jest ochrzczonych w którymś z Kościołów chrześcijańskich: Kościołach katolickich, Kościołach protestanckich (zwłaszcza ewangelicko-augsburskim, anglikańskim i ewangelicko-reformowanym) a także w Kościołach prawosławnych i wywodzącym się zeń Kościele greckokatolickim. Wielu ochrzczonych Europejczyków nie identyfikuje się ze swymi Kościołami i deklaruje obojętność religijną.

Chrystianizacja Europy rozpoczęła się w I wieku n.e. i do końca XI wieku religia ta rozprzestrzeniła się (przynajmniej formalnie) na niemal cały kontynent (poza krajami leżącymi na wschodnim wybrzeżu Bałtyku i północno-wschodnimi krańcami kontynentu). W 1054 r. nastąpił rozłam, w wyniku którego chrześcijaństwo rozpadło się na dwie części rozwojowe: katolicyzm, który dominował na zachodzie kontynentu, oraz prawosławie, dominujące na wschodzie. W pierwszej połowie XVI wieku nastąpiła reformacja, w wyniku której nastąpił kolejny rozłam i z katolicyzmu wyodrębniły się wyznania protestanckie. Wtedy też ustaliła się mapa wyznaniowa Europy, która w swych głównych zarysach przetrwała do dnia dzisiejszego. U progu XX wieku różne odłamy chrześcijaństwa wyznawało ok. 97% populacji Europy. Po I wojnie światowej w Związku Radzieckim rozpoczęto prowadzić politykę ateizacyjną, która po II wojnie światowej objęła także inne kraje Europy Środkowej i Wschodniej. Również w Europie Zachodniej po II wojnie światowej pojawiła się tendencja do odchodzenia od religii w ogóle lub spłycania postaw religijnych; przyczyny tego zjawiska były jednak odmienne niż na wschodzie. Tendencje sekularyzacyjne nasiliły się w latach 60. i zjawisko to postępuje nadal. Obecnie udział chrześcijan w populacjach poszczególnych krajów jest różny i wynosi od około 25-30% (Szwecja, Czechy i Estonia) do ponad 90% (np. Polska, Malta i Grecja).

Obecnie w większości krajów Europy Wschodniej a także większości krajów Półwyspu Bałkańskiego dominuje prawosławie. W Europie Północnej dominują wyznania protestanckie: w Skandynawii, Łotwie, Estonii oraz Niemczech (z wyjątkiem landów południowych i zachodnich) przeważa luteranizm; w Anglii i Walii – anglikanizm; zaś w Holandii (poza częścią południową), a także w Szkocji, wschodnich i zachodnich kantonach Szwajcarii i wschodnich regionach Węgier największy odsetek ludności wyznaje religie wywodzące się z kalwinizmu. W pozostałej części Europy, np. w Hiszpanii, Włoszech, Malcie, Polsce, Litwie czy Irlandii przeważa katolicyzm.

W pewnych częściach kontynentu, zwłaszcza większych miastach istnieją także relatywnie niewielkie grupy wyznawców religii chrześcijańskich, głównie wywodzących się z protestantyzmu, np. zielonoświątkowcy, metodyści, adwentyści, baptyści i salwacjoniści oraz religii chrześcijańskich nowszego pochodzenia, które nie mieszczą się w tym tradycyjnym podziale wyznaniowym – są to m.in. mormoni i Świadkowie Jehowy.

Islam

meczet w Sarajewie (Bośnia i Hercegowina)

Około 52-54 mln mieszkańców kontynentu wyznaje islam, co stanowi około 7-7,5% populacji europejskiej. Religia ta pojawiła się w Europie w VIII w. n.e. wraz z inwazją arabską w Hiszpanii, jednak od XV w. głównym skupiskiem europejskich muzułmanów były Bałkany.

Współcześnie wyznawcy tej religii zamieszkują głównie w Rosji (ok. 25 mln), a także na Bałkanach, zwłaszcza w europejskiej części Turcji (6 mln). Spośród państw europejskich krajem, w którym muzułmanie stanowią większość, jest Albania, z około 65-70% wszystkich wierzących. Ponadto wyznawcy islamu stanowią większość w częściach niektórych innych krajów: Bośni i Hercegowiny, gdzie stanowią ok. 40-43% ogółu populacji, Serbii, gdzie stanowią ok. 17% populacji kraju, części rosyjskiego Tatarstanu itd. Poza tym w dużych miastach na terenie państw Europy Zachodniej żyje liczna diaspora muzułmańska, wywodząca się z krajów pozaeuropejskich. Spośród tych państw najwięcej wyznawców islamu żyje zwłaszcza we Francji (5,5-6 mln), Niemczech (3,3-3,5 mln), Wielkiej Brytanii (1,6-1,8 mln), Hiszpanii (1,3-1,5 mln), Włoszech (0,9-1 mln) i Holandii (0,8-1 mln).

Judaizm

Synagoga w Pilznie (Czechy)

Blisko 2 mln mieszkańców Europy wyznaje judaizm. Religia ta pojawiła się w Europie już w I w. n.e. Obecnie najwięcej spośród wyznawców judaizmu, bo ok. 600 tys. mieszka we Francji. Do II wojny światowej liczba żyjących na kontynencie europejskim żydów była znacznie wyższa i ok. 1939 r. wynosiła ok. 10-12 mln, a głównym skupiskiem wyznawców judaizmu były Polska, Czechosłowacja i Węgry. W wyniku holokaustu liczebność populacji żydowskiej spadła o ponad połowę, a w latach następnych zmniejszyła się jeszcze na skutek emigracji do Izraela.

Na Litwie (m.in. w okolicach Trok), Ukrainie (głównie na Krymie) a także w Polsce żyje w sumie kilka tysięcy wyznawców innej starej religii wywodzącej się z judaizmu – Karaimów.

Pozostałe wyznania

Kapliczka z posągiem Buddy w Eliście (rosyjska Kałmucja)

W dużych miastach Europy Zachodniej żyją także wyznawcy innych religii: buddyzmu, hinduizmu, sikhizmu, voodoo, rodzimych religii afrykańskich i innych. Wywodzą się oni głównie z imigrantów spoza Europy, aczkolwiek pewną część tej grupy ludności stanowią konwertyci europejskiego pochodzenia. Buddyzm występuje także na południowo-wschodnim skrawku kontynentu, w rosyjskiej Kałmucji, w której religię tę deklaruje blisko 50% populacji.

Od lat 80. XX w. w Europie zachodniej i w państwach bałtyckich istnieją także niewielkie grupy wyznawców religii nawiązujących do przedchrześcijańskich wyznań pogańskich.

W najbardziej na północny wschód wysuniętym rejonie Europy, w Laponii i w położonym w granicach Rosji Nienieckim Okręgu Autonomicznym, wśród rdzennej ludności pewna część populacji wyznaje rodzime wyznania wywodzące się z czasów przedchrześcijańskich.

Bezwyznaniowość

Formalnie 17-18% Europejczyków nie należy do żadnego z Kościołów i innych związków wyznaniowych, choć odrzucających wiarę w Boga i deklarujących ateizm, agnostycyzm lub po prostu bezwyznaniowość jest około 1/3 populacji Europy. Najwięcej takich postaw występuje w Estonii (75%), na obszarze dawnej NRD (71-75%), w Czechach (68%), Szwecji (63-85%), Danii (53-69%), Norwegii (48-68%), Albanii (58-62%), Białorusi (45-49%), Rosji (39-48%), na Ukrainie (37-47%), w Łotwie (44%), Holandii (42-46%), Belgii (39-45%), Luksemburgu (38-41%), Wielkiej Brytanii (35-44%), na Węgrzech (35-44%), w Finlandii (30-43%), Islandii (30-43%), Francji (32-42%), Bułgarii (34-40%) oraz w Słowenii (35-39%) i Katalonii (35-39%).

Miasta

Moskwa

Hagia Sofia w Stambule

Warszawa

Londyn

Paryż

katedra w dawnej stolicy Hiszpanii – Toledo

16 największych miast Europy
Miejsce	Miasto	Państwo	Ludność (w mln)	Zespół miejski
1	Moskwa	Rosja	10,4	12,5
2	Stambuł	Turcja	8,9	9,4
3	Londyn	Wielka Brytania	8,2	14,6
4	Sankt Petersburg	Rosja	4,6	5,5
5	Madryt	Hiszpania	3,5	5,8
6	Berlin	Niemcy	3,4	4,3
7	Rzym	Włochy	2,6	4,3
8	Kijów	Ukraina	2,5	3,2
9	Paryż	Francja	2,1	11,0
10	Bukareszt	Rumunia	2,0	2,2
11	Mińsk	Białoruś	1,8	1,9
12	Hamburg	Niemcy	1,7	2,6
13	Warszawa	Polska	1,7	3,4
14	Budapeszt	Węgry	1,7	2,5
15	Wiedeń	Austria	1,6	2,2
16	Barcelona	Hiszpania	1,5	3,8

 Osobny artykuł: Miasta w Europie według liczby ludności.

Archeologia i prehistoria

najważniejsze neolityczne kultury Europy

miniatura wozu z epoki brązu, znaleziona na terenie Norwegii

fresk z pałacu w Knossos – głównego ośrodka kultury minojskiej – najstarszej rozwiniętej cywilizacji europejskiej

rozprzestrzenianie się Celtów na kontynencie (kolor pomarańczowy – obszar zajmowany przez nich ok. 800 r. p.n.e., kolor czerwony – ok. 400 r. p.n.e.)

Pierwsze istoty człowiekowate (z gatunku Homo antecessor) osiedliły się w Europie ok. 800 000 lat temu. Okres ten nosi nazwę epoki kamiennej (paleolitu), od głównego surowca służącego do wyrobu narzędzi – kamienia (krzemień).

W okresie późniejszym kontynent zamieszkiwało kilka innych odmian (lub gatunków – paleoantropologia nie jest w tej kwestii zgodna) ludzi, m.in. Homo heidelbergensis

Podstawą gospodarki tych ludzi było zbieractwo i łowiectwo prowadzone z użyciem prymitywnych narzędzi.

Pierwsze ludzkie istoty wytworzyły rozmaite pierwotne kultury, których nazwy pochodzą od miejsc odkrycia pierwszych znalezisk danego typu. Do kultur tych należą m.in. kultura aszelska, abwilska i lewaluaska. Te formacje kulturowe zaliczane są w obręb paleolitu dolnego.

Prawdopodobnie ok. 200 000 – 100 000 lat temu w Europie pojawił się człowiek neandertalski (Homo neanderthalensis), który wytworzył m.in. kulturę mustierską. Okres ten określa się mianem paleolitu środkowego. W tym czasie nastąpił dalszy rozwój technik myśliwskich; znaleziska z tego okresu wskazują także na istnienie wierzeń religijnych.

Ludzie współcześni (Homo sapiens) przybyli do Europy dopiero ok. 40 000 lat temu. W dość krótkim czasie wyparli człowieka neandertalskiego (przyczyny tego zjawiska i jego tempa pozostają w kręgu hipotez) i stali się jedynym gatunkiem człowiekowatych na kontynencie. Okres po przybyciu ludzi współczesnych do Europy zalicza się do paleolitu górnego.

Dziełem Homo sapiens były kolejne kultury, m.in. kultura oryniacka, solutrejska i magdaleńska oraz świderska i azylska. Techniki łowieckie zostały udoskonalone, m.in. pojawił się łuk. W okresie tym pojawiły się pierwsze stałe siedziby łowców mamutów (na Morawach i Ukrainie) oraz najstarsze zachowane przejawy sztuki w postaci malowideł naskalnych wewnątrz jaskiń oraz figurek kobiecych (tzw. Wenus paleolityczne); nie jest jednak jasne, na ile działania te były realizacją zamiarów artystycznych, a na ile były to działania o charakterze religijno-magicznym.

Ok. 10 000 lat temu paleolit przeszedł w mezolit. W okresie tym w Europa zachodniej i środkowej rozwijała się kultura tardenoaska a w Europie północnej – kultura maglemorska (obie wywodzące się z kultury azylskiej). Mezolit charakteryzował się dalszym rozwojem techniki i gospodarki. Wynaleziono nowe narzędzia (m.in. siekierę, czółno), pojawiła się gospodarka wytwórcza oraz przedsięwzięcia na większą skalę (kopalnie krzemienia). Głównym surowcem do produkcji narzędzi był krzemień, a oprócz niego też kości i zęby zwierzęce oraz drewno. W mezolicie udomowiono pierwsze zwierzęta.

Kolejnym etapem rozwoju cywilizacji na terenie Europy był neolit. Jego początek związany jest z przejściem od gospodarki zbieracko-łowieckiej do rolnictwa. Neolit w poszczególnych częściach kontynentu rozpoczął się w różnych okresach, najwcześniej – w VIII-VII tys. p.n.e. we wschodniej części europejskiej części rejonu śródziemnomorskiego. Położone bardziej na północ tereny Europy w okres neolitu wkroczyły później; np. na ziemiach polskich nastąpiło to w 2. połowie VI tys. p.n.e.

Podstawowym surowcem do produkcji narzędzi nadal pozostaje krzemień, rozwijają się nowe techniki jego obróbki, jak gładzenie powierzchni i wiercenie otworów. Rozpoczyna się uprawa dziko rosnących roślin, zwłaszcza zbóż, co powoduje iż osadnictwo nabiera stałego charakteru. Gospodarka rolna ma charakter żarowo-kopieniaczy, zaś najważniejszymi roślinami są pszenica, proso, jęczmień, groch, soczewica i żyto. Udomowione zostają nowe gatunki zwierząt. Rozwija się gospodarka wytwórcza (duże znaczenie posiada m.in. ceramika). Z uwagi na szybki charakter zmian gospodarczych oraz wynikające z nich zmiany w innych dziedzinach życia, jak kultura, religia, stosunki społeczne, proces ten nazwano "rewolucją neolityczną".

W okresie tym powstały zróżnicowane kultury, spośród których wymienić można m.in. kulturę Sesklo, starczewicką, kulturę ceramiki wstęgowej rytej, almerską, kultury naddunajskie, pucharów lejkowych, amfor kulistych, ceramiki dołkowo-grzebykowej, ceramiki sznurowej, pucharów dzwonowatych i inne.

Neolit charakteryzował się licznymi przemieszczeniami dużych grup ludności. W wyniku tych wędrówek u schyłku neolitu wstępnie wyodrębniły się główne grupy kulturowo-językowe współczesnej Europy (aczkolwiek zwykle nie zamieszkiwały one w miejscach zajmowanych obecnie).

Około 2300-1800 r. p.n.e. na terenach Europy rozpoczął się kolejny etap rozwoju nazwany epoką brązu, od głównego surowca do produkcji narzędzi, jakim był brąz. Nowy materiał ułatwił wykonywanie sprzętów i uczynił je trwalszymi, co zaowocowało postępem w rolnictwie oraz umożliwiło dalszą specjalizację zajęć. Postęp ujawnił się też w zakresie komunikacji: pojawiły się wozy kołowe oraz zastosowano na większą skalę statki morskie. W Europie tamtego okresu istniało kilka centrów kulturowych, dość luźno ze sobą powiązanych (m.in. kultura unietycka w Europie środkowej).

Od połowy III tys. p.n.e. na Krecie rozwijała się kultura minojska, charakteryzująca się bardzo wysokim poziomem rozwoju, a wkrótce potem w kontynentalnej części Grecji powstała kultura egejska, którą po pewnym czasie zastąpiła kultura mykeńska.

W II tys. p.n.e. ludy zamieszkujące dzisiejszą Grecję weszły w okres historyczny (rozumiany jako okres historii pisanej).

Na pozostałych terenach kontynentu istniały mniej rozwinięte kultury, m.in. kultura trzcińska, którą stworzyli przodkowie Słowian. Generalnie obszar śródziemnomorskiej Europy, jakkolwiek kulturowo pozostawał w tyle za Grecją, to jednak dość znacznie wyprzedzał w tym względzie północne tereny kontynentu.

Pod koniec II tys. p.n.e. nastąpiła kolejna fala migracji, m.in. na Półwysep Bałkański wtargnęli Dorowie oraz Ilirowie.

Po epoce brązu nastąpiła epoka żelaza. Jej początek na obszarze śródziemnomorskim datuje się na ok. 700 r. p.n.e., zaś na pozostałych terenach kontynentu użycie nowego metalu rozpowszechniło się nieco później.

Ok. 1000 r. p.n.e. na stepach czarnomorskich osiedlili się irańscy Scytowie, w Italii rozwijała się kultura Etrusków. Od ok. 800 r. p.n.e. najważniejszą grupą etniczną kontynentu stawali się Celtowie. Do III w. p.n.e. opanowali oni i zasiedlili niemal całą zachodnią Europę, a także południową część Europy środkowej, tworząc organizmy wczesnopaństwowe.

Późniejsze dzieje Europy, z racji powszechnej dostępności pisanych źródeł historycznych traktuje się nie jako prehistorię, a historię, której pierwszym etapem była starożytność.

Starożytność

ruiny Partenonu w Atenach

ruiny Forum Romanum w Rzymie

Rozwój terytorialny Cesarstwa Rzymskiego:

     obszar zajmowany w 133 r. p.n.e.

     obszary zajęte do 44 r. p.n.e.

     obszary zajęte do 14 n.e.

     ziemie zajęte po roku 14 n.e.

Mapa z zaznaczonymi głównymi kierunkami migracji ludów pod koniec okresu starożytności

W okresie starożytnym najważniejszą i najbardziej rozwiniętą częścią Europy był obszar śródziemnomorski. Jego kultura należała do kręgu cywilizacji śródziemnomorskiej wraz z położonymi nad Morzem Śródziemnym terenami Azji i Afryki, nie była zaś bliżej związana z pozostałymi, północnymi ziemiami kontynentu.

Na obszarze północnym istniały mniej rozwinięte cywilizacje tworzone głównie przez ludy celtyckie, germańskie i słowiańskie.

Cywilizacja śródziemnomorska w Europie początkowo swoje centrum posiadała na terenie Grecji, stopniowo jednak rosła rola terenów obecnych Włoch, gdzie powoli rosło znaczenie Rzymu. Na obszarze Grecji wytworzyła się wysoko rozwinięta kultura, która aż do czasów nowożytnych (a pod pewnymi względami do chwili obecnej) inspirowała późniejsze pokolenia. Na ziemiach tych powstały organizmy państwowe o ustroju demokratycznym. W IV w. p.n.e. zostały one podbite przez pierwsze europejskie państwo o ambicjach uniwersalistycznych – Macedonię, która następnie swą ekspansję skierowała na wschód, podbijając do 323 r. p.n.e. ziemie zachodniej i południowej Azji aż po Indus.

W I w. p.n.e. cały obszar śródziemnomorski został zjednoczony pod względem politycznym przez kolejne uniwersalistyczne państwo – Cesarstwo Rzymskie, którego panowanie objęło też dotychczas pozostające poza światem śródziemnomorskim ziemie Celtów w Europie zachodniej oraz Traków i Ilirów w Europie środkowej. Wraz z polityczną dominacją Imperium Rzymskie przejęło od terenów Grecji rolę centrum kulturowego i cywilizacyjnego.

Panowanie rzymskie umożliwiło wytworzenie pewnej jedności kulturowej na terenach znajdujących się pod władzą tego państwa. Jednym z elementów tej jedności stał się język (łacina), który jednak nie utrzymał się we wszystkich prowincjach Rzymu. Znacznie większy wpływ na wytworzenie wspólnej kultury europejskiej wywarło chrześcijaństwo, które pojawiło się na kontynencie w I w. n.e. i które od roku 392 stało się religią państwową Imperium.

Pod władzą rzymską, dzięki sprawnie zorganizowanej sieci komunikacyjnej dokonany został znaczny postęp cywilizacyjny, także na tych obszarach kontynentu, które dotąd pozostawały na uboczu głównego nurtu rozwoju cywilizacji. Szybko upowszechniały się nowe idee, a także umiejętności praktyczne, jak rozwinięte techniki budowlane, umożliwiające budowanie zarówno monumentalnych pałaców, jak i innych budowli jak np. akwedukty czy mosty. Zapewnienie bezpieczeństwa i brak granic wewnętrznych umożliwiły rozwój handlu na terenie Imperium, zaś wzrost dobrobytu i popyt wewnętrzny były przyczyną rozwoju handlu z obszarami położonymi poza terytorium państwa rzymskiego, m.in. obszarem Europy środkowej, skąd sprowadzano m.in. bursztyn (tzw. bursztynowy szlak).

W cesarstwie rzymskim wytworzono jednolity system prawa cywilnego, którego podstawowe idee i pojęcia leżą u podstaw systemów prawnych po dziś dzień. (Wbrew obiegowej opinii wysoki poziom prawa w Starożytnym Rzymie dotyczył tylko i wyłącznie prawa cywilnego, nie zaś innych gałęzi nauk prawnych, i tak np. rzymskie prawo karne nie odbiegało pod względem technik procesowych i stosowanych środków karnych od praw innych społeczeństw, a nawet przewyższało je pod względem okrucieństwa.)

Podstawą starożytnego systemu gospodarczego w świecie śródziemnomorskim a także na obszarach podległych władzy Rzymu było niewolnictwo, zaś na terenach Europy północnej trwał system określany mianem wspólnoty pierwotnej.

Od IV w. Imperium Rzymskie przeżywało kryzys (jego przyczyny nie są do końca jasne), który w 395 r. doprowadził do podziału państwa. Granica ta do dzisiejszego dnia stanowi linię podziału pomiędzy cywilizacją zachodnioeuropejską, na której rozwój duży wpływ wywarł Starożytny Rzym, a cywilizacją wschodnioeuropejską, silnie związaną ze schrystianizowaną kulturą starożytnej Grecji.

Ostateczny cios państwu rzymskiemu zadały plemiona germańskie (Wizygoci, Ostrogoci, Frankowie, Wandalowie i inne) które pod naporem Hunów w V w. wtargnęły w granice państwa i korzystając z kryzysu politycznego i gospodarczego zakładały własne organizmy państwowe na jego ziemiach. Upadek zachodniej części cesarstwa nastąpił w 476 r. i data ta uważana jest powszechnie za kres epoki starożytnej i początek średniowiecza.

Średniowiecze

V-X wiek

Państwo Wizygotów w okresie największego rozwoju terytorialnego

Państwo bizantyjskie. Na czerwono zaznaczono obszary przejęte po Cesarstwie rzymskim po jego podziale, zaś na zielono – zdobycze terytoriale z okresu późniejszego, w czasie największej potęgi

Karol Wielki – odnowiciel tytułu cesarskiego w Europie Zachodniej (pomnik w Liege w Belgii)

Po podziale Cesarstwa Rzymskiego (395 r.) i upadku jego zachodniej części (476 r.) na obszarze Europy znajdowało się kilka tworów państwowych: Cesarstwo Wschodniorzymskie oraz pewna liczba państw germańskich powstałych na terenie dawnego Cesarstwa Zachodniorzymskiego, m.in. państwa Franków, Wizygotów, Longobardów. Próby zjednoczenia całości ziem dawnego imperium podejmowane przez cesarzy wschodniorzymskich powiodły się jedynie częściowo.

Pod względem gospodarczym i cywilizacyjnym na ziemiach europejskich nastąpił ogromny regres. Nie są zupełnie jasne wszystkie przyczyny tego zjawiska, a proces ten był kontynuacją negatywnych zmian, jakie rozpoczęły się jeszcze w czasie trwania Cesarstwa Rzymskiego i w znacznej mierze przyczyniły się do jego upadku. Handel zamarł, miasta znacznie podupadły, wiele wynalazków poszło w zapomnienie. Kryzys ten szczególnie silnie zaznaczył się w zachodniej części dawnego Cesarstwa, na wschodzie przebiegał on łagodniej.

W 1. połowie VI w. na arenę dziejów Europy wkroczyły ludy słowiańskie, które dokonały ekspansji na terenach środkowowschodniej Europy, zasiedlając te obszary i zmieniając w sposób zasadniczy etniczną mapę kontynentu. Stworzyły one stałe zagrożenie dla Cesarstwa Bizantyjskiego (Cesarstwa wschodniorzymskiego), które wkrótce musiało także zacząć zmagać się z atakującymi jego azjatyckie posiadłości Arabami. Zagrożenie słowiańskie osłabło na krótko w wyniku podboju części ich ziem przez Awarów i (Proto)Bułgarów. Od VII w. na obszarach Słowiańszczyzny zaczęły powstawać pierwsze organizmy państwowe, m.in. tzw. Państwo Samona.

Jednocześnie niemal cała Europa Zachodnia (poza Skandynawią) była terenem, na którym istniały wczesnofeudalne organizmy państwowe, od dużych (jak Państwo Franków czy Państwo Wizygotów), po małe (jak anglosaskie królestwa z okresu heptarchii).

Europa zachodnia w początkach VIII w. została zaatakowana przez Arabów, którzy podbili Półwysep Iberyjski oraz atakowali państwo Franków. Ich dalsza ekspansja na kontynencie została zatrzymana w 732 r., kiedy to ich wojska zostały pokonane pod Poitiers przez Karola Młota. Zwycięstwo to w połączeniu z innymi czynnikami (jak przejęcie władzy przez wywodzącą się od Karola Młota dynastię Karolingów i reformy wewnętrzne) uczyniły Państwo Franków największą potęgą polityczną Europy Zachodniej. W tej sytuacji w 800 r. Karol Wielki koronował się na cesarza, dążąc do przywrócenia Cesarstwa rzymskiego na zachodzie Europy.

Pod koniec VIII w. w Europie zachodniej pojawiły się oznaki stopniowego wychodzenia z kryzysu oraz początków rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego.

Państwo Franków za rządów Karola Wielkiego stało się jedyną liczącą się siłą w Europie Zachodniej, zaś jego podział w 847 r. doprowadził do powstania kilku ważnych krajów europejskich, m.in. Francji i Niemiec, przy czym jakkolwiek to Francja w większym stopniu była kontynuatorką tradycji Państwa Franków, to tytuł cesarski został na trwałe związany z władcami Niemiec.

IX i X wiek to czas najazdów zewnętrznych, ze strony Normanów i Węgrów (Madziarów), a także kształtowania się politycznej mapy kontynentu (pod koniec X w. tylko północno-wschodnie krańce Europy nie wchodziły w skład żadnych struktur politycznych). Jednocześnie w Europie zachodniej umacniał się, a w Europie wschodniej kształtował się feudalizm.

W sferze duchowej we wczesnym średniowieczu postępowała chrystianizacja Europy; najpierw (ok. V w.) wiarę chrześcijańską przyjęły ludy germańskie osiadłe w granicach dawnego Rzymu, następnie stopniowo inne ludy germańskie (poza Skandynawią), a później także ludy południowosłowiańskie, zaś w IX-X w. – reszta Słowiańszczyzny i kraje skandynawskie.

Kabłączek skroniowy – kobieca ozdoba słowiańska

Chrześcijaństwo stało się religią państwową wszystkich istniejących (z wyjątkiem podległych władzy arabskiej ziem obecnej Hiszpanii i Portugalii) oraz nowo powstających państw. Było też czynnikiem spajającym różne elementy etniczne oraz wytworzyło system wartości, który legł u podstaw kształtowania się cywilizacji europejskiej, zaś klasztory i kościoły przez długi czas były jedynymi ośrodkami uczestniczącymi w przekazywaniu nauki i tradycji kulturowych okresu starożytnego.

XI-XV wiek

Wieki średnie były zdominowane przez dwie wyższe warstwy społeczne, szlachtę i duchowieństwo. We Francji we wczesnym średniowieczu wykształcił się feudalizm i wkrótce rozprzestrzenił się na całą Europę. Walka między szlachtą i królem w Anglii doprowadziła do wydania Magna Carty i powstania parlamentu. Głównym źródłem kultury w tym okresie był Kościół Rzymsko Katolicki. Klasztory i szkoły prowadzone przez Kościół były odpowiedzialne za stan edukacji w znacznej części Europy. W połowie średniowiecza papiestwo osiągnęło szczyt swojej potęgi. Wielka schizma wschodnia w 1054 r. podzieliła religijnie byłe Cesarstwo Rzymskie na Cerkiew Prawosławną w Cesarstwie Bizantyjskim i Kościół Rzymsko Katolicki w byłym Cesarstwie Zachodniorzymskim. W 1095 r. papież Urban II wezwał do krucjaty przeciw muzułmanom okupującym Jerozolimę i Ziemię Świętą. W samej Europie Kościół powołał do istnienia Inkwizycję by zwalczać heretyków. W Hiszpanii Rekonkwista zakończyła się upadkiem Grenady w 1492 r., zamykając ponad 700-letni okres muzułmańskich rządów na Półwyspie Iberyjskim.

Zdobycie Jerozolimy w czasie pierwszej krucjaty.

W XI i XII w. ciągłe najazdy koczowniczych plemion tureckich Połowców i Pieczyngów spowodowały masowe migracje ludności słowiańskiej na bezpieczniejsze, mocno zalesione tereny północne. Jak wiele innych części Eurazji tereny te dostały się pod władzę licznych tabunów mongolskich. Najeźdźcy, później znani jako Tatarzy, utworzyli państwo Złotą Ordę, które było zwierzchnikiem południowych i środkowych obszarów Rosji przez ponad trzy stulecia. Europa została spustoszona w połowie XIV stulecia przez Czarną Śmierć, jedną z najbardziej śmiercionośnych pandemii w historii ludzkości, która jak się szacuje, tylko w Europie zabiła 50 milionów ludzi, jedną trzecią populacji Europy w tym czasie. Miało to niszczycielski wpływ na struktury społeczne w Europie, spowodowało, że ludzie zaczęli żyć chwilą, jak to przedstawił Giovanni Boccaccio w Dekameronie. Było to poważnym ciosem dla Kościoła Rzymsko Katolickiego i doprowadziło do nasilenia prześladowań Żydów, obcych, żebraków i trędowatych.

Rycerstwo

Stan rycerski zmieniał się w ciągu stuleci. Niektórzy możni woleli zapłacić pieniędzmi niż wyruszać na wojnę. Królowie opłacali za to zawodowych, najemnych żołnierzy albo wyposażali armię ochotników. Stawanie do walki dla zysku nie było uznawane za szlachetne i bohaterskie, a Kościół ten proceder potępił. Chociaż więc średniowieczni poeci uczynili rycerzy bohaterami swych romansów – pieśni o miłości, odwadze i śmierci – prawda o życiu rycerstwa nie zawsze odpowiada temu pięknemu obrazowi.

Europa feudalna

W średniowiecznej Europie, po wiekach najazdów, nastąpił szybki rozwój ekonomiczny. Dochody z gospodarstw rosły, a kupcy bogacili się na sprzedaży wełny, tkanin i luksusowych towarów sprowadzanych z zamorskich krajów. Szlachta budowała potężne zamki i okazałe dwory. Koniunktura została zagrożona przez przerażające epidemie nieuleczalnej choroby. Przyrost ludności i zmiany klimatyczne wywołały klęski głodowe. Nieudolne rządy prowokowały bunty chłopskie, które wstrząsnęły m.in. Anglią i Niderlandami w końcu XIV w. Słabi królowie zmagali się z potężną arystokracją. poddani stawiali opór niesprawiedliwym prawom. Przez ponad 100 lat Anglia i Francja toczyły między sobą wojnę.

Renesans, Reformacja i wiek odkryć

Renesans był okresem zmian w kulturze, mającym swoje źródło w XIV-wiecznych Włoszech. Powstaniu nowej idei Humanizmu towarzyszyło odkrywanie zapomnianej, starożytnej i arabskiej wiedzy w bibliotekach klasztornych i świecie islamu. Renesans rozprzestrzenił się w Europie między XIV i XVI w., zauważalny stał się rozkwit sztuki, filozofii, muzyki i nauki pod połączonym patronatem szlachty, Kościoła Rzymsko Katolickiego i bogacącej się klasy kupieckiej. Włoscy mecenasi, wśród nich rodzina florenckich bankierów Medyceuszów i rzymscy papieże wspierali finansowo takich płodnych artystów XV i XVI w. jak Rafael, Michał Anioł i Leonardo da Vinci.

Krzysztof Kolumb – obraz z XVI w.

Intrygi polityczne w Kościele w połowie XIV w. spowodowały Wielką Schizmę Zachodnią. W ciągu tego czterdziestoletniego okresu dwaj papieże, jeden w Awinionie a drugi w Rzymie, dochodzili swoich praw do władzy nad Kościołem. Chociaż schizma została zakończona w 1417 r., duchowy autorytet papiestwa bardzo ucierpiał. Jeszcze bardziej potęga Kościoła została osłabiona przez Reformację Marcina Lutra, która była wynikiem braku reform w Kościele. Reformacja osłabiła również Święte Cesarstwo Rzymskie, gdy niemieccy książęta podzielili się na wyznawców protestanckiej i rzymsko-katolickiej wiary. Doprowadziło to w końcu do wojny trzydziestoletniej (1618-1648), która sparaliżowała Święte Cesarstwo Rzymskie i spustoszyła większą część Niemiec. W wyniku pokoju westfalskiego do dominacji w Europie doszła Francja.

Okres renesansu i panowania Nowych Monarchów był początkiem epoki Wielkich Odkryć, okresu odkryć geograficznych, wynalazków i rozwoju nauki. W XV w. Portugalia i Hiszpania, dwie z największych potęg morskich tych czasów przodowały w eksploracji świata. W 1492 r. Krzysztof Kolumb dotarł do Nowego Świata, a wkrótce potem Hiszpanie i Portugalczycy zaczęli zakładać kolonialne imperia w obu Amerykach. Francja, Holandia i Anglia wkrótce podążyli ich śladem tworząc wielkie imperia kolonialne w ogromnych posiadłościach w Afryce, Amerykach i Azji.

XVIII-XIX w.

Okres Oświecenia był potężnym ruchem intelektualnym w XVIII w., w którym dominowała myśl oparta na nauce. Niezadowolenie z monopolu arystokracji i duchowieństwa na władzę polityczną we Francji doprowadziło do Rewolucji Francuskiej i utworzenia Pierwszej Republiki. Król i wiele szlachty zginęło podczas początkowych rządów terroru. Po rewolucji francuskiej do władzy doszedł Napoleon Bonaparte i założył Pierwsze Cesarstwo Francuskie, które w okresie wojen napoleońskich objęło dużą część Europy zanim upadło w 1815 po bitwie pod Waterloo.

Cesarstwo Francuskie w 1811

Rządy Napoleona spowodowały upowszechnienie się ideałów Rewolucji Francuskiej w tym idei państw narodowych, jak również powszechne przyjęcie francuskiego modelu administracji, prawa i edukacji. Po upadku Napoleona został zwołany Kongres wiedeński, który ustalił nową równowagę sił w Europie opartą o pięć mocarstw: Zjednoczone Królestwo, Francję, Prusy, Austrię Habsburgów i Rosję. Ta równowaga utrzymała się do Rewolucji 1848 r., kiedy to w całej Europie z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Rosji miały miejsce powstania wolnościowe. Elementy bardziej zachowawcze nie poparły tych dążeń, dlatego ruchy te nie przyniosły zbyt radykalnych reform. W 1867 powstało Cesarstwo Austro-Węgierskie, a rok 1871 przyniósł zjednoczenie Włoch i Niemiec jako państw narodowych.

Początek rewolucji przemysłowej w Europie miał miejsce w Wielkiej Brytanii pod koniec XVIII w. Wynalazki i wprowadzanie nowych technologii spowodowały szybki rozwój miast, ogromny wzrost zatrudnienia i powstanie nowej klasy społecznej robotników przemysłowych. Nastąpiły reformy gospodarcze i społeczne, w tym pierwsze akty prawne dotyczące pracy dzieci, legalizacji związków zawodowych i zniesienia niewolnictwa.

XX w.

Przemowa Lenina

Dwie wojny światowe i depresja ekonomiczna były najważniejszymi wydarzeniami pierwszej połowy XX w. Pierwsza wojna światowa toczyła się od 1914 do 1918 r. Zaczęła się, gdy arcyksiążę Austrii Franciszek Ferdynand został zabity w w zamachu przez bośniackiego Serba Gawriłę Principa. Większość krajów europejskich przystąpiła do wojny, która toczyła się pomiędzy państwami Ententy (Francja, Belgia, Serbia, Rosja, Wlk. Brytania, a później Włochy, Rumunia i Stany Zjednoczone) i państwami centralnymi (Austro-Węgry, Niemcy, Bułgaria i Imperium Ottomańskie). Wojna pochłonęła około 40 milionów zabitych osób cywilnych i wojskowych. W latach 1914-1918 zmobilizowanych zostało około 60 milionów europejskich żołnierzy. Częściowo z powodu porażek w wojnie, w 1917 r. w Rosji rozgorzała rewolucja, która obaliła carat wprowadzając na jego miejsce komunistyczne rady tzw. sowiety. Austro-Węgry i Imperium Ottomańskie upadły i rozpadły się na odrębne narody a wiele innych państw zmieniło dotychczasowe granice. Traktat wersalski, który oficjalnie zakończył pierwszą wojnę światową w 1919 r., był surowy wobec Niemiec, które obarczono pełną odpowiedzialnością za wojnę i ciężkimi sankcjami.

Niestabilność ekonomiczna częściowo spowodowana długami zaciągniętymi w czasie pierwszej wojny światowej i niespłaconymi zobowiązaniami Niemiec wstrząsała Europą z końcem lat 20. i w latach 30. To i krach na giełdzie w Nowym Jorku w 1929 r. spowodowało ogólnoświatowy wielki kryzys. Dzięki kryzysom gospodarczym w Europie rozwijały się i dochodziły do władzy ruchy faszystowskie, Adolf Hitler w nazistowskich Niemczech, Francisco Franco w Hiszpanii i Benito Mussolini we Włoszech.

Dążąc do wojny Hitler zaczął krok po kroku rozszerzać Niemcy po dojściu do władzy w 1933 r. W 1935 r. zajął kraj Saary a w 1938 r. Austrię przez tzw. Anschluss. Potem, w tym samym roku anektował Kraj Sudecki, co zostało zakwestionowane przez inne państwa, lecz na koniec zezwolono Hitlerowi na to posunięcie, stosując wobec niego politykę appeasementu. Na początku 1939 r. pozostała część Czechosłowacji została podzielona na Protektorat Czech i Moraw, wcielony do nazistowskich Niemiec, i słowackie państwo satelickie. Niemiecki atak na Polskę w dniu 1 września 1939 r. spowodował, że Francja i Zjednoczone Królestwo w końcu wypowiedziały Niemcom wojnę. 17 września 1939 r. rozpoczęła się sowiecka inwazja na Polskę. Po szybkim zajęciu krajów Beneluksu, Danii i Norwegii, w czerwcu 1940 r. Niemcy zmusiły do kapitulacji Francję. Jednak następujące potem bombardowania Brytanii okazały się pierwszym niepowodzeniem w niemieckich operacjach wojennych. W 1941 r. Niemcy zwróciły się przeciw swoim dotychczasowym sowieckim sojusznikom dokonując ataku na Związek Radziecki. 7 grudnia 1941 r. niespodziewany atak Japonii na Pearl Harbor włączył Stany Zjednoczone do konfliktu jako sojuszników Imperium Brytyjskiego i pozostałych państw sprzymierzonych. Po wielkiej przegranej bitwie o Stalingrad w 1943 r. niemiecka ofensywa w ZSRR zamieniła się w ciągły odwrót. W 1944 r. wojska brytyjskie i amerykańskie przeprowadziły operację D-Day, dokonując lądowania we Francji i otwierając drugi front. Upadek Berlina w 1945 r. zakończył wojnę w Europie. Druga wojna światowa była największą i najbardziej niszczycielską w dziejach ludzkości, powodując śmierć 60 milionów ludzi, w tym zagładę 5-6 milionów żydów.

Konferencja w Jałcie w 1945 r. Winston Churchill, Franklin Roosevelt i Józef Stalin.

Pierwsza a zwłaszcza druga wojna światowa spowodowały spadek znaczenia Europy Zachodniej na arenie międzynarodowej. Na konferencji w Jałcie dokonano zmian na politycznej mapie Europy, dzieląc ją na dwa bloki – państwa zachodnie i komunistyczny blok wschodni, oddzielone, jak to później nazwał Winston Churchill "żelazną kurtyną". Stany Zjednoczone i państwa zachodnie utworzyły sojusz NATO a później Związek Radziecki i państwa wschodnioeuropejskie Układ Warszawski. Dwa nowe supermocarstwa, Stany Zjednoczone i Związek Radziecki zaangażowały się w 50-letnią zimną wojnę, koncentrując się na zbrojeniach jądrowych. Jednocześnie dekolonizacja, która zaczęła się już po pierwszej wojnie światowej, stopniowo doprowadziła do niepodległości europejskich kolonii w Azji i Afryce. Reformy Michaiła Gorbaczowa w latach 80. i ruch solidarnościowy w Polsce przyspieszyły demontaż bloku wschodniego i koniec zimnej wojny. Po symbolicznym upadku muru berlińskiego w 1989 r. zakończył się podział Niemiec.

W latach powojennych nastąpił także proces integracji Europy. Traktat rzymski w 1957 r. ustanowił Europejską Wspólnotę Gospodarczą pomiędzy sześcioma państwami zachodnioeuropejskimi stawiając za cel ujednolicenie polityki gospodarczej i wspólny rynek. W 1967 r. EWG, Europejska Wspólnota Węgla i Stali oraz Euroatom utworzyły Wspólnotę Europejską, która w 1993 r. stała się Unią Europejską. UE utworzyła parlament, sąd i bank centralny i wprowadziła euro jako wspólną walutę. Począwszy od lat 90., po zakończeniu zimnej wojny, kraje wschodnioeuropejskie zaczęły przyłączać się do UE, zwiększając liczbę członków do 27.

 Osobny artykuł: Historia Europy.

Szata roślinna

tundra na Islandii

tajga

Europa jest tą częścią świata, w której pierwotne typy roślinności w największym stopniu zostały przekształcone w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Zjawisko to jest najbardziej widoczne w Europie Zachodniej i Środkowej, w znacznie mniejszym stopniu wystąpiło na północy i północnym wschodzie kontynentu. Na terenie Irlandii i Anglii roślinność o charakterze naturalnym pokrywa poniżej 10% powierzchni, podczas gdy w północnej Skandynawii i północnej Rosji – nawet ponad 90% terenu zachowało dawny charakter. Formacje roślinne Europy mają układ równoleżnikowy i są znacznie zróżnicowane. Na ich układ ma znaczący wpływ klimatu oceanicznego w zachodniej części kontynentu.

Na północnych skrajach (m.in. Islandia, Półwysep Kolski, Nowa Ziemia) znajduje się bezleśny obszar arktyczny. Charakterystyczna dla niego jest roślinność typu tundrowego, złożona z mchów, porostów, rozmaitych gatunków traw oraz wrzosów i innych krzewinek.

Dalej na południe występuje strefa zarośli i rzadkich, widnych lasów, głównie brzozowych. Ten typ roślinności rozprzestrzeniony jest zwłaszcza na Półwyspie Skandynawskim, w części środkowo-północnej, znacznie słabiej wyróżnia się w Rosji, gdzie tundra stopniowo przechodzi w lasotundrę i w tajgę.

Bardziej na południe znajduje się tajga złożona z drzew iglastych, głównie świerków i sosen, oraz w mniejszym stopniu – jodeł. W miarę posuwania się na południe dołączają do nich coraz częściej także gatunki liściaste: brzoza, osika, rzadziej lipa, wiąz, klon i olcha. Na obszarze tajgi występują liczne bagna i torfowiska, które porasta typowa dla tego typu ekosystemów roślinność. Jeszcze dalej na południe tajga zaczyna przechodzić w lasy liściaste i mieszane. W niedawnej przeszłości to one pokrywały znaczną część Europy, obecnie zaś porastają bardzo niewielki odsetek dawnego areału.

W Europie Zachodniej nie występuje strefa tajgi – wzdłuż wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, od zachodniego wybrzeża Norwegii, przez Wielką Brytanię i Irlandię aż do zachodniej Hiszpanii i Portugalii występuje inny typ roślinności, złożony głównie z lasów (w których dominują dąb i brzoza) i wrzosowisk.

makia

Roślinność alpejska w Tatrach

Południowo-wschodnia Europa, na wybrzeżach Morza Czarnego leży w strefie lasostepów i stepów. Ten typ roślinności sięga miejscami aż do Austrii. Obszar stepowy z rzadkimi drzewami występuje także na znacznej części Węgier i części północnej Serbii (tzw. puszta), leżących na Nizinie Panońskiej.

Stepy położone w pobliżu Morza Kaspijskiego stopniowo przechodzą w półpustynie a nawet w pustynie (tzw. Nizina Nadkaspijska w Rosji, po obu stronach dolnej Wołgi). Na wybrzeżach Morza Śródziemnego, a także w południowej i środkowej części Półwyspu Iberyjskiego występuje charakterystyczny typ roślinności, określany mianem roślinności śródziemnomorskiej, powstały po zniszczeniu w wyniku gospodarki ludzkiej pierwotnej szaty roślinnej tych obszarów. Typowe dla tych rejonów są twardolistne, wieczne zielone zarośla, w zależności od rejonu złożone z różnych gatunków, noszące nazwy makia, garig i frygana. Poza tym na obszarze śródziemnomorskim występują szczątkowe lasy, zielone przez cały rok. Występują w nich m.in. dęby i sosny

Niezależnie od szerokości geograficznej na obszarze całego kontynentu na terenach górskich znajdują się skupiska roślinności alpejskiej. Największą powierzchnię pokrywa ona w Górach Skandynawskich, w Alpach, Pirenejach, na Uralu oraz na Islandii. Gatunki tam występujące są zbliżone do siebie, zaś zasadniczą różnicę stanowi wysokość n.p.m., na jakiej zaczynają się bezleśne połacie ziem porośnięte roślinami zielnymi i płożącymi się krzewinkami. Wysokość ta waha się od ponad 3000 m na południu Europy, do kilkuset na północy kontynentu.

Świat zwierząt

jeleń – typowy gatunek strefy lasów

wilk z Półwyspu Iberyjskiego – mniejszy od swego krewniaka ze strefy lasów

żubry – największe zwierzęta Europy (na zdjęciu – w ogrodzie zoologicznym)

Zoograficznie Europa należy do krainy palearktycznej i dzieli się na trzy dzielnice: europejską (obejmującą znaczną część kontynentu), śródziemnomorską (obejmującą Półwysep Iberyjski, Półwysep Apeniński oraz Bałkany) i arktyczną (północne skrawki Europy).

Skład europejskiej fauny ostatecznie ukształtował się po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, a ponadto został w XX w. powiększony o aklimatyzowane gatunki z Ameryki Północnej (norki amerykańskie i bobry kanadyjskie, piżmaki i in.) i z Azji (m.in. jenoty i bażanty).

W poszczególnych strefach roślinno-klimatycznych żyją odmienne gatunki zwierząt.

W Europie północnej, w tundrze licznie występują ssaki, m.in. renifery, lisy polarne, zające bielaki oraz lemingi, a ponadto wiele gatunków ptaków (np. pardwa), spośród których większość przylatuje w te okolice w okresie lęgowym. Licznie występują ryby, zwłaszcza łososiowate, natomiast bardzo mało jest gadów i płazów.

W strefie tajgi żyją m.in. łosie, rosomaki, burunduki, polatuchy, a z ptaków – cietrzewie, głuszce, jarząbki i orzechówki.

W strefie lasów liściastych i mieszanych występują żubry, dziki, jelenie, sarny, żbiki, jeże, popielice i orzesznice. Spośród ptaków licznie występują ptaki śpiewające, a z ryb najwięcej należy do gatunków karpiowatych. Występują też gady: jaszczurki, m.in. zwinka, węże – np. żmija zygzakowata oraz żółwie błotne. Najważniejszym z dawniej występujących w strefie lasów gatunkiem był tur.

W strefie stepów żyją m.in. suhaki, tchórze stepowe, perewizki, susły, chomiki, bobaki i ślepce. Z ptaków występują m.in. dropie i żołny, a z gadów – jaszczurki (np. jaszczurka stepowa), węże (np. połozy) i żółwie zaś z płazów – żaby i ropuchy. Z wymarłych gatunków tego obszaru najważniejszymi były tarpany.

W obszarze śródziemnomorskim żyją m.in. ichneumony (mangusty), cywety (na Półwyspie Iberyjskim), a także szakale, daniele, muflony, jeżozwierze i in. Z ptaków m.in. flamingi (czerwonaki) i pelikany. Na obszarze tym żyją liczne gatunki gadów – jaszczurki, żółwie i węże oraz płazów. Na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Gibraltaru żyje także niewielka populacja jedynych małp europejskich magotów.

Niezależnie od wymienionych stref na obszarach górskich żyją odmienne gatunki zwierząt. Należą do nich kozice, koziorożce, polniki śnieżne i świstaki, w niższych partiach gór – także niedźwiedzie brunatne, z ptaków – orły i orłosępy, a z płazów – m.in. salamandry

Z powodu zagospodarowania rolniczego znacznej części Europy, zwłaszcza środkowej i zachodniej i wynikłym z tego zmniejszeniem poziomu lesistości, wiele z występujących niegdyś licznie gatunków (m.in. wilki, niedźwiedzie i żubry) zachowało się jedynie na terenach trudno dostępnych oraz objętych ochroną, niektóre zaś całkiem wyginęły (jak np. tury i lwy). Niektóre gatunki zwierząt doskonale przystosowały się do warunków stworzonych przez człowieka, zarówno w środowisku wiejskim, jak i miejskim; należą do nich m.in. wróble, dzierlatki, szpaki i sierpówki, a ze ssaków – przede wszystkim niektóre gatunki gryzoni – zwłaszcza myszy i szczury oraz liczne owady.

Niektóre informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji. Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, jakie informacje budzą wątpliwości.

Powierzchnia Europy: to 10,5 mln km² (5,96 mln km², bez europejskiej części Rosji). Stanowi to ok. 2% całej powierzchni kuli ziemskiej (ok. 7,5% powierzchni lądów) i Europa jako część świata jest większa tylko od Australii. Europa stanowi 1/5 Eurazji i jako jej największy półwysep jest najbardziej wysunięta na zachód.

Rozciągłość równoleżnikowa: 5600 km (79°)

Rozciągłość południkowa: 4200 km (35°)

Długość wybrzeży: 38 tys. km

Średnia wysokość terenu: 292 m n.p.m.

Linia brzegowa

Europa jest najbardziej rozczłonkowaną częścią świata, o silnie rozbudowanej linii brzegowej, której długość wynosi ok. 38 000 km (bez linii brzegowej wysp).

Półwysep Skandynawski – największy półwysep Europy na zdjęciu satelitarnym wykonanym zimą

Wysepka u brzegów Islandii

Około 25% powierzchni kontynentu stanowią półwyspy, spośród których największymi są:

1. Półwysep Skandynawski (800 000 km²)
2. Półwysep Iberyjski (580 000 km²)
3. Półwysep Bałkański (500 000 km²)
4. Półwysep Apeniński (150 000 km²)
5. Półwysep Kolski (120 000 km²)
6. Półwysep Krymski (25 000 km²)
7. Półwysep Jutlandzki (24 000 km²)
8. Półwysep Bretoński (24 000 km²)

(podana powierzchnia półwyspów ma charakter przybliżony)

Wyspy stanowią blisko 7,5% powierzchni Europy, a największe z nich to:

1. Wielka Brytania (218 476 km²)
2. Islandia (103 000 km²)
3. Irlandia (84 406 km²)
4. Wyspa Północna Nowej Ziemi (48 904 km²)
5. Spitsbergen (37 673 km²)
6. Wyspa Południowa Nowej Ziemi (33 275 km²)
7. Sycylia (25 400 km²)
8. Sardynia (24 090 km²)
9. Ziemia Franciszka Józefa (cały archipelag – 16 134 km²)
10. Ziemia Północno-Wschodnia (14 443 km²)
11. Korsyka (8 680 km²)
12. Kreta (8 366 km²)

Akweny otaczające Europę

Europę z racji jej półwyspowego charakteru otacza wiele mórz i zatok, stanowiących części Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Arktycznego.

Morze Północne

Morze Adriatyckie – widok z kosmosu

• Morze Karskie
• Morze Peczorskie
• Morze Barentsa
• Morze Białe
• Morze Norweskie
• Morze Szkockie
• Morze Hebrydzkie
• Morze Północne
• Morze Irlandzkie
• Morze Celtyckie
• Zatoka Biskajska
• Zatoka Kadyksu
• Morze Bałtyckie
  • Zatoka Botnicka
  • Zatoka Fińska
  • Zatoka Ryska
• Morze Śródziemne, z którego wydziela się kilka mniejszych mórz i zatok:
  • Zatoka Lwia
  • Morze Tyrreńskie
  • Morze Adriatyckie
  • Zatoka Tarencka
  • Morze Jońskie
  • Morze Alborańskie
  • Morze Balearskie
  • Morze Egejskie
  • Morze Liguryjskie
  • Morze Libijskie
  • Morze Kreteńskie
  • Morze Trackie
  • Morze Lewantyńskie
  • Morze Marmara
• Morze Czarne w tym:
  • Morze Azowskie

Typy wybrzeży europejskich

wybrzeże fiordowe (Sognefjord, Norwegia)

Wybrzeże kontynentu ma zróżnicowany charakter. Nabrzeżne tereny Europy prezentują praktycznie każdy ze sklasyfikowanych typów wybrzeża. Na północy występują głównie wybrzeża fiordowe (zachodnie wybrzeże Półwyspu Skandynawskiego) i wybrzeża skjerowe (w Finlandii i Szwecji), często też wybrzeża akumulacyjne (Holandia, Niemcy, Dania). W południowej części Europy najczęstsze są wybrzeża typu dalmatyńskiego, a w zachodniej i południowo-zachodniej – riasowego. Nad Morzem Czarnym spotykany jest typ wybrzeża określany jako wybrzeże limanowe. Poza tym spotkać można także wybrzeża klifowe (m.in. na Bałtyku) i ferdowe.

Ukształtowanie powierzchni

Powierzchnia Europy jest w przeważającej części nizinna. Najniższym punktem Europy jest depresja na Nizinie Nadkaspijskiej (28 m p.p.m.). Około 74% powierzchni Europy położone jest na wysokości mniejszej niż 300 m n.p.m., blisko 1/5 obszaru ma wysokość 300-1000 m n.p.m., a jedynie 6% obszaru kontynentu leży na wysokości wyższej niż 1000 m n.p.m. Najwyższym szczytem Europy jest alpejska góra Mont Blanc (4811 m n.p.m.).

W geograficznej literaturze anglosaskiej, gdzie Kaukaz włączany jest do Europy, podaje się, że najwyższym szczytem jest Elbrus (5642 m n.p.m.). Wobec obowiązującej w Polsce koncepcji przebiegu granic Europy, zgodnej z ustaleniami Międzynarodowej Unii Geograficznej, podawanie Elbrusu jako najwyższej góry kontynentu jest błędem.

Niziny

Rolniczy krajobraz Niziny Wołoskiej

Wzdłuż atlantyckiego wybrzeża Europy, od zachodniej Francji, przez Belgię, Holandię aż do Niemiec ciągnie się pas nizin – Niż Środkowoeuropejski. W Niemczech pas ten rozszerza się znacznie i dalej na wschód obejmuje niemal całą Polskę a także niemal całą Europę Wschodnią, od północnych krańców kontynentu, po południowe (Niż Wschodnioeuropejski). Poza tym obszarem niziny na kontynencie europejskim znajdują się głównie wśród obszarów górskich (największe z nich to m.in. Nizina Wołoska, Nizina Padańska i Wielka Nizina Węgierska), a także na obszarach przybrzeżnych oraz na znacznej części Wysp Brytyjskich.

Niziny europejskie, jakkolwiek posiadają wspólną cechę w postaci równinnego charakteru posiadają zróżnicowaną rzeźbę terenu. Jest ona związana ze zlodowaceniami plejstoceńskimi, które wielokrotnie obejmowały znaczną część kontynentu. Największym z nich było zlodowacenie skandynawskie, które objęła Wyspy Brytyjskie, Morze Północne, większą część Niemiec, Polskę i Europę Wschodnią aż do Donu. Na obszarze tym występują typowe cechy krajobrazu polodowcowego. Należą do nich moreny denne i czołowe, kemy, ozy, oraz zbiorniki wodne pochodzenia lodowcowego.

Około 143 000 km² zajmują obszary położone poniżej poziomu morza. Największe depresje znajdują się nad Morzem Kaspijskim (Nizina Nadkaspijska) i w północnej Holandii.

Wyżyny i góry

 Osobny artykuł: Pasma górskie w Europie.

 Osobny artykuł: Korona Europy.

Alpy – najwyższe góry Europy

Obszary górzyste i wyżynne znajdują się na Półwyspie Skandynawskim (Góry Skandynawskie), północnej części Wielkiej Brytanii (Góry Kaledońskie), w Europie zachodniej i środkowej (m.in. Masyw Centralny, Góry Świętokrzyskie, Sudety, Ardeny, Harz i in.) a także na wschodnim skrawku kontynentu (Ural).

Poza tym przez obszar Europy, na południe od pasa nizin, ciągnie się kilka młodych pasm górskich, rozdzielonych zapadliskami tektonicznymi. Należą do nich (od zachodu): Góry Betyckie, Pireneje, Alpy, Apeniny, Karpaty, Góry Dynarskie, Hellenidy i Bałkan.